حجتالاسلام والمسلمین سید داود افضلی، مدرس حوزه و دانشگاه در گفتوگو با خبرنگار آیین و اندیشه خبرگزاری فارس درباره شرایط تحقق عدالت در نظر امیرالمؤمنین و چرایی عدم تحقق کامل آن در دوره حکومت ایشان اظهار داشت: در این که امام انسانی کامل است شکی نیست اما مردم زمان نیز باید قابلیت داشته باشند.
این پژوهشگر نهجالبلاغه با بیان اینکه قابلیت رهبر جامعه اصالت ندارد بلکه خواست مردم از اصالت برخوردار است، گفت: پروردگار به حضرت رسول میفرماید: تو به قلب مردم هیچ تسلطی نداری! و بعد میفرماید نه تو به دین آنان میگروی نه آنان به دین شما.
وی ادامه داد: گسترش عدالت به عملکرد انبیا امامان و اهل بیت(ع) ارتباط ندارد. جامعه یکدست و یک صدا امکانپذیر نیست هیچ کسی قادر نیست افکار همه را به صورت یکسان در بیاورد.
افضلی ادامه دارد: در جامعه یکدست کلمه مجاهد معنی خود را از دست میدهد. انسان زمانی بالندگی میرسد که در مقابل تغییر قرار بگیرد و هر تغییر مقاومت تولید میکند. بنابراین هر زمان انبیا آمدند تا مردم را به خدا دعوت کنند سعی در ایجاد تغییر داشتند و این تغییر منجر به مقاومت شده است.
وی ادامه داد: این مقاومت در دورههای مختلف متفاوت بوده است و پیامبرانی بودند که سالیان سال تبلیغ کرده بودند و جز تعداد اندکی، کسی ایمان نیاورد.
افضلی با بیان اینکه مقاومت مردم به معنای عدم قابلیت انبیاء نیست، گفت: چنین تفکری که پیامبران متصل به وحی هستند؛ علم مطلق و متصل به علم الهی را در اختیار دارند. پس قادرند آنچه که جزء آرمان انبیا است به منصه ظهور و اجرا برساند در نوع خودش آرمانی اندیشیدن است.
این استاد حوزه ادامه داد: همه انبیاء بشر بودند و افتخار بشر این است که راهنمای بشر، مانند اوست. قرآن نیز تاکید میکند که تمام هادیان بشری از شما، با شما هستند و از جنس ملک یا جن نیستند، انسان با مشاهده پیامبر مباهات میکند. که پیامبری که به رشد و کمال رسیده است از جنس خودش است و این امر عاملی میشود که انسان رو به سمت تعالی حرکت کند.
* حضرت میفرماید: من از دنیای شما به دو قرص نان و جامه بسنده کردم
افضلی افزود: حضرت امیر(ع) در نهجالبلاغه میفرماید: من از دنیای شما به دو قرص نان و دو جامه بسنده کردم اما شما قادر به چنین کاری نیستند و شما میتوانید مرا با رعایت اخلاق کمک کنید. اینکه چرا جامعه عادلانه مد نظر امام محقق نشد این است که مردم یا عالمانه یا جاهلانه و یا غافلانه حضرت را کمک نکردند.
وی با بیان اینکه رحمانیت خدا واسعه است، گفت: خداوند فقط نسبت به بندگان مؤمنش رحیم است. نگاه امیرالمومنین عدالتمحور است، جنبه عدالتش در نامه معروف به مالک اشتر کاملا مشهود است در آن نامه به مالک توصیه میکند هر از گاهی محافظینت را دور کن تا مردم بدون لکنت از تو انتقاد کنند.
افضلی ادامه داد: حضرت امیر در آن نامه مردم را به دو دسته تقسیم کرد: یا مردمی که در دین یا در نوع مانند تو هستند؛ نگاه امیر به افراد نگاه عادلانهای است و کار به اندیشه افراد ندارد. میفرماید: اگر مردم همفکر تو نیستند هم نوع تو هستند. بنابر این حق نداری آنان را از خود دورکنی.
*عدالت به معنای اجرای موازین در حد کمال است
مدرس حوزه و دانشگاه نهجالبلاغه افزود: عدالت به معنای اجرای موازین در حد کمال و بالندگی است. مردم باید هم خواهان اجرای عدالت باشند و شرایط تحقق عدالت را برخوردار باشند.
وی گفت: اگر مردم خواستار تحقق عدالت در جنبههای مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و ... نباشند، عدالت تحقق پیدا نخواهد کرد و راه به جایی نخواهد برد. همانطوری که در انقلاب اسلامی شاهد بودیم تا مردم نخواستند حرکت فریاد و جوششی انجام نشد و حرکات قبل از انقلاب بسیار کوچک و زیر زمینی بود تا اینکه انقلاب با مشارکت همه مردم به ثمر رسید.
افضلی ادامه داد: یکی از شاگردان امام صادق(ع) از امام میپرسد چرا قیام نمیکنید؟ حضرت امام صادق جواب داد اگر به اندازه رمه مقابل یار داشتم قیام میکردم. آن شاگرد تعداد گله را شمرد که ناچیز بود و با تعجب از امام پرسید آیا به درستی به این تعداد یار ندارید و امام تایید کرد.
وی گفت: ممکن است که از نظر عدد افراد بسیاری تشریک مساعی داشته باشند اما از نظر فکر، همه هم رای نیستند زمانی کار به نتیجه میرسد که هماندیشی لازم وجود داشته باشد.
افضلی افزود: حضرت رسول در اموری که به مردم ارتباط مستقیم دارد با آنها مشورت و هم اندیشی میکند و این امر موجب ترقی و رشد میشود اگر پیامبر به تنهایی استراتژی تعیین میکرد و مردم همراهی نمیکردند بالطبع توفیقاتی هم حاصل نمیشد اگر چه اراده او به اراده پروردگار متصل است.
* امیرالمومنین 33 سال شاگرد خاص نبی خاتم بود
وی در پاسخ به این پرسش که عدالت از نظر حضرت امیر چه ویژگی دارد و ضرورت تحقق این عدالت چیست؟ گفت: امیرالمومنین 33 سال شاگرد خاص نبی خاتم بود. بنابراین هیچ سیاستی خارج از سیاست پیامبر به خرج نداده است. عینیت سیاست پیامبر را در سیاست حضرت امیر میبیند.
افضلی ادامه داد: حضرت امیر آنقدر در رسیدگی به امور مردم تلاش کرد که به قول حضرت، آب نوشیدنی و امکان آموختن سواد برای همه مردم فراهم کرد و این اقدامات را با توجه به سیستم مالیات و هزینه برای مردم صورت داد.
وی گفت: عدالت جز شخصیت حضرت امیر بوده است حضرت با مجموعهای از علم نبوی آشنا شد و میفرمود: «فقط پیامبر نیستم» حضرت امیر در 10 سالگی بهدرجهای رسیده است که میفرماید: در این سال نور رسالت را میدیدم و احدی در طول تاریخ چنین ادعای نکرده و پیامبر نیز نفی نمیکند؛ بلکه تصدیق نیز میکند. در 10 سالگی نمونه کوچکی از علم نبوت را در خودش جمع کرده است چنانکه در چهلسالگی غوغای عدالت است.
وی ادامه داد: در توصیف حضرت امیر میگویند: «علیٌ عدلٌ» نمیگویند: «علیٌ عادلٌ» یعنی؛ علی(ع) به قدری عدالت ورزیده است که عین عدل شده است.
این مدرس حوزه و دانشگاه نهجالبلاغه گفت: تنها شیعیان معترف به این امر نیستند، بلکه اشخاص غیرمسلمان مانند «جرج جرادق» مسیحی معترف است و در بزرگداشت حضرت میگوید: «علی صدای عدالت است» که قطعا با مطالعه به این نتیجه رسیده است.
افضلی ادامه داد: حضرت حتی باغی که حضرت رسول به او بخشیده بودند میفروشد و به مردم هبه میکند این در حالی است که حضرت زهرا(س) در منزل منتظر است چند روزی در خانه آن حضرت، حتی نمک برای چشیدن پیدا نمیشد.
* نتیجه نگرش مثبت حضرت امیر (ع) به جامعه عدالت و بخشش است
این مدرس حوزه و دانشگاه نهجالبلاغه گفت: عدالت و بخشش حضرت امیر نتیجه نگرش مثبت حضرت امیر به جامعه بشری است و در حکومت اسلامی حضرت، اقلیتهای دینی مانند نصرانی، یهودی و زرتشتی وجود داشت. حضرت به همه ادیان نگاه واحدی دارد در این که او توفیق عدالت را کسب کرده بود، تردیدی نیست. اما تا مرحله تحقق کامل عدالت باید عوامل دیگری مشارکت میکردند که نکردند.
افضلی در پاسخ به این پرسش که حکومت حضرت امیر از لحاظ توجه به حقوق مردم در نوع خود بی نظیر است و به نوعی در آن عصر یگانه بود دلیل این پیشروی چیست؛ گفت: حضرت یک جمله مشهور دارد مبنی بر اینکه« آنچه بر خود نمیپسندی برای دیگران نپسند» این کوتاهترین جنبه توجه به حقوق بشر است مسلمان و غیر مسلمان را شامل میشود. جنبه اختصاصی آن عهد نامه مالک اشتر است که به همه مسائل ریز و درشت اشاره دارد؛ البته ما در سایر ائمه(ع) نیز چنین توجهی را داریم رساله صحیفه امام سجاد(ع) سرشار از نگاه ریز بینانه و بصیر امام، در تمام زمینه حقوق انسانی حتی حیوانان است. حقوق همه افراد از جمله پدر و مادر، استاد، علم، متعلم را مشخص میکند. بنابراین میتوان مدعی شد تمامی انبیاء و امامان اشتراک لفظی و معنوی در تعریف حقوق بشر داشتند.
وی ادامه داد: ممکن است لفظ حقوق بشر جز ابتداییترین اقدامات انبیاء و اولیاء بوده است به دلیل آنکه انبیا و خودشان را مخلوق خدا میدانستند.
مدرس حوزه دانشگاه در نهجالبلاغه ادامه داد: امیرالمومنین برای اینکه خود را از سطح جامعه بالاتر نبیند برای پرهیز از غرور میفرماید: من مسئول هستم که در پوشش و خوراک، مسکن با پایینترین سطح افراد اجتماع خود را تطبیق بدهم کمترین برکت این نوع نگاه این است که انسان را شاکر زیست میکند و حضرت علی «عبد شکور» بود.
وی ادامه داد: حضرت امیر وقتی در حال پیشبینی بود، فردی میشنود متحیر میشود و عرض میکند شما مگر پیامبر هستید؟ حضرت میفرماید: وای بر تو من بندهای از بندگان محمد(ص) هستم. حضرت نگاه و دیدگاهش را نسبت به افراد جامعه مطابق آموزههای الهی کرده است و برای هر موجود ارزش و اعتبار قائل است و تعدی نمیکند و حتی دیگران را از تعدی باز میدارد.
*حضرت امیر (ع) صمیمانه منحصر به فرد بودن آفرینش انسان را درک کرد
افضلی با بیان اینکه هر انسان نسخه واحدی از آفرینش خداوند است و به هیچ عنوان قابل چاپ مجدد نیست، افزود: حضرت امیر صمیمانه این مطلب را درک کرد و وقتی با قنبر (غلام حضرت) برای خرید به بازار میرود که لباس بخرد لباس شاد و مفرح برای قنبر غلامش میخرد و لباس معمولی برای خود میخرد و میفرماید: «من فقط میخواهم لباسی بپوشم که عیب ظاهری بر من بپوشاند».
وی ادامه داد: اگر امروز کسی به خانه حضرت امیر برود و آن خانه را مشاهده کند، بهتزده میشود. شما میبیند بعد از فوت حضرت امام «فیدل کاسترو» رهبر کمونیست کوبا از بیت حضرت امام(ره) بازدید میکند نمیتواند از سادگی خانه حضرت امام تحت تاثیر قرار میگیرد و به مدت 20 دقیقه اشک میریزد و جملهای در وصف حضرت امام میگوید: ـ که تیتر خبرگزاریها میشود ـ «دنیا دیگر رهبری به چشم نخواهد دید» و «مردان بزرگ در مسکنهای کوچک زندگی میکنند».
وی ادامه داد: امیر در نامه 45 نهجالبلاغه اعتراف صریح دارد و به پسر عثمان مینویسد فکر نکن که من نمیتوانم غذای اشرافی مانند عسل مصفا و جوانه گندم بخورم و لیکن میترسم هوای نفس بر من غلبه کند آیا فقط به این قانع باشم که مردم به من امیر المومنین بگویند اما در سختی و گرفتاری دنیوی آنان را رها کنم.
افضلی ادامه داد: مطابق شمارش برخی از مفسران قرآن بیش از 300 آیه در منقبت امیرالمومنین نازل شده است.
وی ادامه داد: روزی حضرت رسول(ص) با اصاحبش در مسجد نشسته بودند و مشغول دعا و مناجات بودند فرد سائلی آمد گفت من سائل و غریب هستم و جوانمردی نیست مرا کمک کند پیامبر بلند شد و فرمود: در عالم هستی فقط چهار غریب داریم؛ نخست مسجدی ویرانی که همسایه و اهلش در آن نماز به پای ندارند. دوم عالم و دانشمندی که اطرافیانش از آن بهرهای نبرند.
این مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: سوم قرآنی که روی آنرا غبار گرفته باشد و کسی آن را قرائت نکند و چهارم مسلمانی که در چنگال کفار اسیر شده باشد. شما غریب نیستید برای اینکه شامل هیچ یک از این ویژگیها نیستی و یکی از ما یاریت میکند حضرت امیر قبول کرد که مرد را کمک کند.
مدرس حوزه و دانشگاه در نهجالبلاغه گفت: حضرت امیر مهمان را به خانه هدایت کرد حضرت زهرا (ص) به حضرت امیر (ع) فرمود: یک وعده غذا در خانه دارم بچهها گرسنه هستند و من و شما روزه هستیم حضرت امیر (ع) خطاب به حضرت زهرا (ص) فرمود: بچهها را بخوان تا گرسنگی را تحمل کنند و غذا را برای مهمان بیاور و نزدیک غروب است و برای اینکه مهمان متوجه نشود یک وعده غذا در خانه است چراغ را به بهانه تمیز کردن دیرتر به اتاق بیاور.
وی ادامه داد: حضرت سفره را نزد مهمان میاندازد طرف آبی آورد دست مهمان را میشوید ـ بدون اینکه مهمان بداند میزبان چه شأنی و اهمیتی در جامعه اسلامی دارد ـ غذا بر سر سفره میآورد در تاریکی وانمود میکند که در حال غذا خوردن است تا مهمان نیز از غذا بخورد بعد از اینکه حضرت امیر حس میکند مهمان سیر شدند چراغ را میآورد با تعجب میبیند غذا دست نخورده است.
افضلی ادامه داد: حضرت با دیدن غذای دست نخورده ناراحت میشود از مهمان علت اینکه غذا دست نخورده است را میپرسد مهمان با تعجب میگوید: غذا خوردم و سیر هم شدم آیا آثار غذا خوردن را در دستهایم نمیبینی زمانی پروردگار عظمت این بخشش را مشاهده میکند غذا از آسمان میفرستد و بعد از آن غذا، بچهها حضرت امیر و زهرا (س) از غذا میل میکنند بدون آنکه تمام شود و از آن غذا به همسایهها هم میدهند.
وی گفت: صبح که حضرت امیر خدمت حضرت رسول میرسد حضرت ماجرا را میداند و خدمت امیر میفرمای. حضرت با تعجب میپرسد کسی از خانوادهام نزد شما آمد و ماجرا را برای شما بازگو کرد حضرت رسول میفرماید: جبرئیل بر من نازل شد و آیه 9 سوره «حشر» را نازل کرد کسانی که ایثار و از خود گذشتگی میکنند در حالی که خود به نیاز دارند. اگر این نگاه بشردوستانه نیست پس چیست؟!
