گروه اندیشه: بسط و ترویج نهج‌البلاغه به عنوان یک رشته آموزشی در دانشگاه‌ها زمان وسیعی می‌طلبد و بعد از انقلاب اسلامی کارهای مناسب و مطلوبی صورت پذیرفته که البته کافی نبوده و حق این کتاب شریف ادا نشده است.

سید داوود افضلی، مدرس حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ایران(ایکنا) در پاسخ به این سؤال که با توجه به اینکه نهج‌البلاغه سخن امیر مؤمنان(ع) است و حضرت علی(ع) از جایگاه ویژه‌ای بین شیعیان برخوردار است، پس چرا هنوز جایگاه رفیع خود را در بین محبان آن حضرت پیدا نکرده‌ است، گفت: این مسئله چند علت اساسی دارد که برخی از آنها را متذکر می‌شوم.

وی ادامه داد: مطلب اول اینکه در زمینه ترویج فرمایش‌های امیر مؤمنان(ع) در کتاب شریف نهج‌البلاغه استاد و مربی نداریم؛ یعنی کسی که وقت خود را صرف مطالعه نهج‌البلاغه کرده باشد و در این راستا متد و روشی را استخراج کرده باشد که هم بتواند خود به تدریس و ترویج مطالب آن بپردازد و هم در این بین دوره‌های تربیت مربی بگذارد و به آموزش عده‌ای در این راستا بپردازد، نداریم.

این محقق و پژوهشگر تأکید کرد: تنها انگیزه‌ای که شخصی را می‌تواند به سوی این کلاس‌ها سوق دهد، هدف‌های شخصی است؛ مثل اینکه فردی دانشجوی رشته علوم قرآنی و نهج‌البلاغه باشد و برای کسب اطلاعات بیشتر خارج از کتاب و مواد درسی دانشگاهی‌اش در رابطه با این کتاب شریف نیاز خود را مرتفع سازد.

این مدرس حوزه و دانشگاه عنوان کرد: امسال به عنوان اولین بار در دانشکده علوم حدیث شهرری دوره آشنایی با معارف نهج‌البلاغه برگزار شد که البته این دوره می‌توانست در سطح مطلوب‌تری برگزار شود.

افضلی در توضیح این مطلب اضافه کرد: بسط و ترویج نهج‌البلاغه به عنوان یک رشته آموزشی در دانشگاه‌ها زمان وسیعی می‌طلبد و بعد از انقلاب اسلامی کارهای مناسب و مطلوبی صورت پذیرفته که البته کافی نبوده و حق این کتاب شریف ادا نشده است.

وی عنوان کرد: کتاب و ماده درسی قرآن از سال 1368 وارد مدارس شد که به هیچ عنوان قابلیت ارائه آموزشی نداشت. بعدها کم کم تغییراتی در این کتاب صورت گرفت و تا الان به این شکل در آمده است. حال نهج‌البلاغه جای خود را دارد.

این مدرس حوزه و دانشگاه گفت: نهج‌البلاغه از سال‌های پیش مورد توجه اهل فن به عنوان ماده درسیی که قابل ارائه در مراکز آموزشی باشد، بوده است، اما این رشته تازه از سال 1380 در دانشکده علوم حدیث شهرری راه اندازی شده است، لذا طبیعی است که تاکنون استادانی که به طور خاص در زمینه نهج البلاغه تربیت شده باشند وجود نداشته باشد، هر چند که کم کاری‌های صورت گرفته به هیچ عنوان قابل اغماض نیست.

وی در رابطه با علت اینکه چرا اساتید دانشگاهی در رابطه با نهج البلاغه کوتاهی می‌کنند عنوان کرد: وقتی متأسفانه دانشگاهیان و خاصه حوزویان در رابطه با این کتاب شریف احساس دغدغه ندارند و با دنیای نهج البلاغه بیگانه هستند، کاملاً طبیعی خواهد بود اگر مطالبی هم که در کلاس‌ها عنوان کنند، دانشجویان را اغنای روحی و علمی نکند.

افضلی افزود: شهید مطهری که خود مجتهد و فیلسوف بوده، هنگامی که درسال 1320 در اصفهان با مرحوم میرزا علی آقای شیرازی ملاقات می‌کند، قسم یاد می‌کند که من تا این زمان همچون دیگر هم‌قطارانم با دنیای نهج البلاغه بیگانه بوده‌ام، حال از دیگران چه جای تعجب است.

وی ادامه داد: این مطلب بیان‌گر این است که در آن زمان درسی به عنوان نهج البلاغه در حوزه‌ها وجود نداشته، صد تأسف که الآن نیز این درس در دانشگاه‌ها به عنوان درس اختیاری و در حوزه‌های علمیه به عنوان درس جنبی مطرح می‌شود.

این محقق و پژوهشگر بیان کرد: یک متخصص علوم دینی و یا کسی که به درجه دکتری در رشته علوم قرآنی و حدیث رسیده است اما با متن نهج البلاغه ارتباط زیادی نداشته، وقتی وارد جامعه می‌شود چگونه می‌تواند به مردم اصطلاحات و مفاهیم و قواعد نهج البلاغه را توضیح دهد و شیرینی و جذابیت سخنان امیر مومنان(ع) را به ذائقه مخاطبان بچشاند.

وی در رابطه با ارتباط کلامی با نهج البلاغه توضیح داد: طبق اعتقاد شیعه، حضرت علی(ع) حی است و هنگامی که سخنان آن حضرت را می‌خوانیم گویی در برابر ما حاضر است و خود با ما سخن می‌گوید، اما متأسفانه امام علی(ع) حیِّ موجود محبوب ما نیست.

افضلی در این رابطه که نهج البلاغه بخش مختصری از کلمات و جملات آن حضرت(ع) است بیان کرد: باید توجه داشت که جملات حضرت علی(ع) در نهج البلاغه تقطیع شده است و در اصل نظر شریف رضی جمع آوری دُرَر کلام امیر مؤمنان(ع) بوده است نه اینکه مجموع سخنان آن جناب را جمع کرده باشد. به همین خاطر سید رضی این کتاب را نهج البلاغه یعنی روش بلاغت و شیوایی سخن نامیده است و هدفش تنها جمع آوری سخنان شیوا و بلیغ حضرت علی(ع) بوده است.

وی در رابطه با اینکه چرا نهج البلاغه و سخنان معصومان(ع) در بطن جامعه حاکم نیست و در این رابطه چه باید کرد افزود: علت این است که شیوه آموزش و مطالعه صحیح نهج البلاغه نداریم با وجود اینکه نهج البلاغه در تمام کتابخانه‌های ما موجود است ولی دانشجو و طلبه نمی‌داند با این کتاب چگونه برخورد کند. یعنی همانطور که علم تفسیر در جهت فهم قرآن کریم هدایت‌گر ماست، در زمینه فهم حدیث نیز علم درایة‌الحدیث داریم که ما را در فهم منظور حدیث یاری می‌دهد اما مشکل این است که روش فهم حدیث در جامعه عمومیت ندارد.

تمام چسب زخم هایت را هم که بخرم 

باز نه زخمهای من خوب میشود 

نه زخمهای تو ...

زکات فطره بر چه کسانی واجب است؟

یکی از اعمال واجب در روز عید فطر پرداختن زکات فطره است. زکات فطره بر کسانی واجب است که در شب عید فطر اولاً مکلف باشند و ثانیاً فقیر نباشد و ثالثاً نان‌خور دیگران هم محسوب نشوند. کسانی که دارای این شرایط هستند زکات فطره را باید بپردازند.

 زکات فطره را چه زمانی باید پرداخت؟

وقت پرداخت زکات فطره از شب عید است تا ظهر روز عید و به نظر رهبر معظم انقلاب و برخی فقهای دیگر بنا بر احتیاط باید قبل از نماز عید زکات فطره را بپردازند. اگر کسی برایش این امکان وجود نداشت، یعنی دسترسی نداشت یا امکان پرداختن نبود لااقل جدا کند و کنار بگذارد تا بعداً ادا کند.

 آیا ما به ازای ریالی زکات فطره برای امسال تعیین شده است؟

بله، همان‌طور که می‌دانیم زکات فطره برای هر نفر معادل سه کیلوگرم گندم، برنج، خرما و امثال این‌ها است که اگر معادل پولی آن هم پرداخت شود اشکالی ندارد.

برای مثال بر سرپرست یک خانواده‌ی پنج نفره واجب است که 15 کیلو از اقلامی که در بالا ذکر شد، به عنوان زکات فطره بپردازد. معمولاً هر سال قیمتی اعلام می‌شود برای این‌که مؤمنین وظیفه‌ی خود را بدانند و به راحتی به این وظیفه عمل کنند و زکات فطره را بپردازند.

امسال هم قیمتی که اعلام شده است برای سه کیلو گندم -که حداقل است- دوهزار تومان برای هر نفر اعلام شده است. اما احتیاط مستحب این است که افراد قوت غالب خودشان را در نظر بگیرند؛ یعنی آنچه که در زندگی، مصرف غالبشان است. مثلاً اگر برنج بیشتر مصرف می‌کنند بهتر این است که 3 کیلو برنج بپردازند. البته اگر قیمت بالاتر را انتخاب کنند بهتر است که این موضوع به انتخاب خود افراد بر می‌گردد.

 زکات فطره چه مصارفی دارد؟

مصرف زکات فطره هم هر چند مصارف همان زکات اموال است و همان مصارفی است که در قرآن هم وارد شده است «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَ‌اءِ وَالْمَسَاکینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیهَا» (توبه، 60) اما در مورد زکات فطره احتیاطی هست که می‌فرمایند که به فقرای مؤمن بپردازند ولذا افراد اگر کسانی را می‌شناسند که فقیراند می‌توانند مستقیماً به فقیر بدهند. در غیر این صورت می‌توانند به افراد دیگری بدهند که به عنوان وکالت از طرف آن‌ها پرداخت کنند و یا به مؤسساتی که مورد اطمینان هستند زکات فطره را بپردازند تا آن را به اهلش برسانند.

نکته‌ی قابل توجه دیگر این‌که سادات نمی‌توانند از غیر سید زکات فطره قبول کنند و یا به تعبیر دیگر کسانی که خودشان سید نیستند نمی‌توانند زکاتشان را به سید بپردازند. بنابراین تنها سادات هستند که می‌توانند زکات فطره را به سادات فقیر بپردازند. لذا افرادی که زکات فطره را به صورت وکالتی دریافت می‌کنند این نکته را مد نظر داشته باشند. همچنین ساداتی که زکات فطره می‌پردازند بهتر است به افرادی که واسطه هستند این نکته را گوشزد کنند.

 برخی افراد در روز عید فطر، کفاره‌ی روزه‌ی خود را نیز می‌پردازند. این مورد از لحاظ فقهی به چه شکل است؟

البته کفاره مثل زکات فطره وقت معینی ندارد و بعداً هم می‌توان آن را پرداخت اما هرچه زودتر بهتر. این عزیزان حتماً توجه داشته باشند که کفاره با زکات فطره تفاوت زیادی دارد از جمله این‌که قیمت کفاره را نمی‌توان بجای کفاره پرداخت کرد ولذا حتماً باید طعام باشد. بنابراین اگر می‌خواهند به نهاد و مؤسساتی بپردازند حتماً باید در درجه‌ی اول قید کنند که کفاره است و نوع آن را هم مشخص کنند که کفاره‌ی عذری است یا کفاره‌ی عمدی. چون این دو کفاره هم در کیفیت مصرف با هم تفاوت دارند.

 افرادی هستند که روزه بر آن‌ها واجب نبوده ولی پرداخت کفاره بر آن‌ها واجب است. آیا این افراد زکات فطره هم باید بپردازند یا زکات فطره مخصوص روزه‌داران است؟

زکات فطره تنها مخصوص روزه‌داران نیست بلکه آن‌هایی هم که عذری داشته‌اند و یا عمداً روزه نگرفته‌اند باید زکات فطره را بپردازند. زکات فطره یک واجب جداگانه‌ای است و باید ادا شود.

 زکات فطره‌ی سربازان در پادگان‌ها، پرستاران در بیمارستان‌ها، افرادی که در شیفت کاری هستند و امثال این‌ها برعهده‌ی کیست؟

اگر مخارج خودشان را خود تأمین می‌کنند برعهده‌ی خودشان است و اگر نان‌خور مثلاً پدر هستند، برعهده‌ی کسی هست که خرجی آن‌ها را می‌پردازد.

سؤال مبتلا‌به دیگر این‌که اگر کسی در شب عید فطر مهمان شخص دیگری بود، آیا زکات فطره‌ی او برعهده‌ی میزبان و صاحب‌خانه است؟

اغلب فقها و مراجع تقلید و از جمله رهبر معظم انقلاب نظرشان این است که اگر نان‌خور آن فرد محسوب نشود زکات فطره برعهده‌ی میزبان نیست بلکه برعهده‌ی خود فرد است. البته معمولاً مهمانی که یک شب دعوت شده است نان‌خور محسوب نمی‌شود.

آیت الله محمدحسین احمدی فقیه ره در رابطه با احتمال شب قدر بودن شب 27 رمضان به خبرنگار شبستان گفت: این مساله یعنی قدر بودن شب 27 رمضان در دعای روز 26 ماه مبارک به صراحت بیان شده است.

وی با اشاره به متن دعای روز 26 این ماه افزود: در دعای روز 26 می خوانیم: خدایا فضل و ارزش شب قدر را در این ایام (شب 27 و روز 26) برای من قرار ده و امور من را از عسر و سختی به یسر و آسانی برگردان و این تبدیل عسر و سختی به یسر و آسانی تعبیر به تقدیر و مقدر شدن امور می شود.

احمدی فقیه ره افزود: با توجه به این دعا و دعاهای مشابه، چنین احتمالی وجود دارد اما آنچه بزرگان و اهل ذکر می فرمایند آنست که اگرچه شب قدر به صورت خاص و مشخص دقیقاً تعیین نشده است اما شب هایی به عنوان جانشین برای آنها معین شده است از جمله نیمه شعبان یا شب های 21 و 23 رمضان و همچنین شب 27 رمضان لذا انجام برخی اعمال که در شب های قدر ذکر شده در این شب بلامانع است و به عنوان جانشین شب قدر می توان امشب نیز این اعمال را به جای اورد.

وی خاطرنشان کرد: برخی علما نیز معتقدند که امشب تدارک شب قدر است یعنی انجام اعملا شب قدر، با قصد رجا و امید ثواب دراین شب جایز و مفید است از جمله درباره احیای این شب دستور رسیده است.

احمدی فقیه ره با اشاره به اینکه انجام کلیه امور شبهای قدر در این شب هم منعی ندارد یادآور شد: سند و مدرکی دال بر انجام کلیه امور شبهای قدر در شب 27 نداریم اما منعی هم در مورد انجام آنها وجود ندارد.

وی درخصوص وجود حدیث یا روایتی مبنی بر احتمال قدر بودن شب 27 گفت: روایت قوی که به لحاظ استناد فقهی بتوان حکم فقهی بر آن مترتب کرد در این زمینه وجود ندارد اما به صورت کلی خصوصیاتی را که برای این شب ذکر شده نشان از فضیلت و اهمیت این شب دارد.

احمدی فقیه ره تصریح کرد: ما در روایات معتبری داریم که فضیلت روز قدر نیز مانند شب قدر است و به همین ترتیب فضیلت شب 27 رمضان هم مانند فضیلت شب قدر عنوان شده است.

وی افزود: از جمله اعمال این شب که دلیلی بر اهمیت آن است، احیای آن، غسل دراین شب و دعای اللهم رزقنی تجافی عن دار الغرور... است که تا سحر مکرر خوانده می شود.

احمد فقیه ره یادآور شد: احیاء داشتن شب در سایر مواقع غیر از شب های قدر هم مستحب است و در برخی ایام وارد شده است و احیاء گرفتن حتماً دلیل بر شب قدر بودن نیت اما در مورد احیای شب 27 به شکل خاص برای درک فضیلت شب قدر، این عمل وارد شده است.